Czy małżonkowie mogą być jednym podatnikiem VAT?

Patryk Kozioł
9 mar
3 minut(y) czytania

Małżeństwo a konstrukcja podatnika VAT w świetle najnowszego orzecznictwa

Wyroki Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu z 5 sierpnia 2025 r. (sygn. I SA/Wr 92/23 oraz I SA/Wr 99/23) wywołały istotną dyskusję w praktyce prawa podatkowego. Sąd – odwołując się do dorobku orzeczniczego Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – wskazał, że w określonych okolicznościach małżonkowie pozostający we wspólności majątkowej mogą zostać uznani za jednego podatnika podatku od towarów i usług (VAT).

Sąd zwrócił uwagę, że na gruncie przepisów o VAT kluczowe znaczenie ma rzeczywisty sposób prowadzenia działalności gospodarczej, a nie wyłącznie formalna struktura prawna. Jeżeli dany podmiot – w tym przypadku małżonkowie – działa wobec osób trzecich w sposób zorganizowany i wspólny, analogiczny do jednostki organizacyjnej prowadzącej działalność gospodarczą (np. spółki cywilnej), może zostać uznany za jednego podatnika VAT.

Podejście to prowadzi do wniosku, że w określonych sytuacjach aktywność małżonków może być – na gruncie VAT – traktowana w sposób zbliżony do konstrukcji właściwej dla spółki cywilnej, choć oczywiście nie oznacza to powstania takiej spółki w sensie cywilnoprawnym.

Małżeństwo jako jeden podatnik VAT – przesłanki

Z najnowszego orzecznictwa wynika, że samo istnienie ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej nie przesądza jeszcze o uznaniu małżonków za jednego podatnika VAT. Kluczowe znaczenie ma natomiast sposób prowadzenia aktywności gospodarczej.

Istotne mogą być w szczególności następujące okoliczności:

wspólne działanie małżonków wobec osób trzecich,
wspólna organizacja sprzedaży lub przedsięwzięcia gospodarczego,
wspólne ponoszenie ryzyka gospodarczego,
występowanie na rynku jako jeden podmiot prowadzący działalność gospodarczą.

Jeżeli powyższe elementy występują łącznie, istnieje możliwość uznania, że działalność ta jest wykonywana przez jednego podatnika VAT.

Należy jednak podkreślić, że w przeciwieństwie do spółki cywilnej – która jest podatnikiem VAT – w przypadku małżonków mamy do czynienia wyłącznie z funkcjonalnym podejściem do identyfikacji podatnika, wynikającym z interpretacji przepisów o działalności gospodarczej na gruncie VAT.

Konsekwencje praktyczne

Rejestracja dla celów VAT

Obowiązujące przepisy nie przewidują obecnie możliwości formalnej rejestracji „małżeństwa” jako podatnika VAT ani nadania małżonkom wspólnego numeru identyfikacji podatkowej.

Powoduje to istotne problemy systemowe, w szczególności:

brak dedykowanej procedury rejestracji takiego podatnika,
brak podstawy prawnej do nadania jednego numeru NIP,
brak jednoznacznych zasad dotyczących składania plików JPK.

W konsekwencji praktyczne zastosowanie omawianej koncepcji – bez zmian legislacyjnych – może być istotnie utrudnione.

Dokumentowanie sprzedaży

Jeżeli działalność małżonków zostanie uznana za działalność jednego podatnika VAT, konsekwencją powinno być:

wystawienie jednej faktury dokumentującej transakcję,
rozliczenie podatku należnego jako jednego zobowiązania podatkowego,
prowadzenie przez organy podatkowe jednego postępowania podatkowego w odniesieniu do danej działalności.

Limit zwolnienia podmiotowego z VAT

W przypadku uznania małżonków za jednego podatnika VAT limit zwolnienia podmiotowego (obecnie 240 000 zł obrotu rocznie) powinien być – co do zasady – liczony łącznie dla działalności obojga małżonków, a nie odrębnie dla każdego z nich.

Może to mieć istotne znaczenie w działalności o charakterze inwestycyjnym prowadzonym z majątku wspólnego.

Ryzyka po stronie nabywcy – odliczenie VAT

Koncepcja „małżeństwa jako jednego podatnika VAT” może rodzić również istotne konsekwencje po stronie nabywców nieruchomości, zwłaszcza gdy kwoty podatku są znaczne (np. przy sprzedaży gruntów inwestycyjnych, działek budowlanych czy lokali komercyjnych).

Ryzyko może pojawić się w szczególności w sytuacji, gdy transakcja zostanie udokumentowana w sposób nieprawidłowy – przykładowo poprzez wystawienie dwóch odrębnych faktur przez każdego z małżonków (np. po 50%), podczas gdy organ podatkowy uzna, że podatnikiem w rzeczywistości było jedno „małżeństwo jako podmiot gospodarczy”.

W takim przypadku możliwe są następujące konsekwencje:

zakwestionowanie prawidłowości wystawionych faktur,
konieczność dokonania korekty dokumentacji transakcyjnej,
korekta odliczonego podatku naliczonego przez nabywcę,
powstanie zaległości podatkowej wraz z odsetkami.

W przypadku transakcji o wysokiej wartości – np. sprzedaży nieruchomości za kilka milionów złotych – potencjalne skutki podatkowe mogą być znaczące. Ryzyko sporów dotyczy zatem nie tylko sprzedających, lecz również profesjonalnych nabywców, takich jak deweloperzy, inwestorzy czy spółki kapitałowe.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa podatkowego kluczowe jest zatem wcześniejsze ustalenie modelu rozliczenia VAT oraz spójne udokumentowanie statusu podatnika przed zawarciem umowy sprzedaży.

Podsumowanie

Wyroki Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu z 5 sierpnia 2025 r. (I SA/Wr 92/23 oraz I SA/Wr 99/23) mogą istotnie wpłynąć na praktykę stosowania podatku od towarów i usług w przypadku wspólnych działań małżonków.

Orzeczenia te wskazują, że w określonych okolicznościach małżonkowie mogą zostać uznani – na gruncie VAT – za jednego podatnika prowadzącego działalność gospodarczą, co funkcjonalnie zbliża ich sytuację do konstrukcji spółki cywilnej.

Jednocześnie brak odpowiednich rozwiązań legislacyjnych powoduje, że stosowanie tej koncepcji w praktyce wymaga dużej ostrożności oraz każdorazowej analizy konkretnego stanu faktycznego.

W przypadku wątpliwości dotyczących kwalifikacji transakcji uzyskanie interpretacji indywidualnej prawa podatkowego może stanowić istotny element zabezpieczenia podatkowego – zarówno po stronie sprzedających, jak i nabywcy.

W szczególności przy planowanej sprzedaży nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków zasadne jest przeprowadzenie wcześniejszej analizy podatkowej w celu ograniczenia ryzyka w zakresie podatku VAT.